Begrippenlijst obesitas: termen in gewone taal uitgelegd

Belangrijkste punten

33 veelgebruikte termen, in gewone taal. Van vetweefsel tot gewichtsstigma, elk met een link naar een pagina met meer uitleg.
BMI is een screeningsmiddel, geen diagnose. Deskundigen adviseren extra lichaamsvet te bevestigen met een buikomvangmeting of een lichaamsvetscan, behalve bij een BMI boven 40.
Je buikomvang zegt meer. Een taille-lengteratio van 0,5 of hoger wijst op een hoger gezondheidsrisico, ook als je BMI gezond lijkt.
Sommige namen zijn veranderd. Leververvetting die met de stofwisseling samenhangt, heet nu MASLD, mede omdat oudere woorden als stigmatiserend werden ervaren.
Woorden bepalen de zorg mee. Mensgerichte taal, zoals iemand met obesitas, zet de persoon vóór de aandoening.

B

Bariatrische chirurgie (maagverkleining): Een operatie aan de maag en/of darmen om ernstige obesitas en aandoeningen die daarmee samenhangen te behandelen, zoals een gastric sleeve of gastric bypass. Wordt ook metabole chirurgie genoemd. Maagverkleining
Body mass index (BMI): Je gewicht in kilogram gedeeld door je lengte in meters in het kwadraat. Bij volwassenen geldt een BMI van 30 of hoger als obesitas. Het BMI is een screeningsmiddel, geen diagnose. BMI en buikomvang

C

Comorbiditeit: Een aandoening die naast een andere aandoening voorkomt, bijvoorbeeld diabetes type 2 of hoge bloeddruk bij iemand die leeft met obesitas. Gezondheidsrisico's

D

Diabetes type 2: Een chronische aandoening waarbij de bloedsuiker te hoog is, omdat het lichaam niet goed reageert op insuline of er niet genoeg van aanmaakt. Obesitas is een belangrijke risicofactor. Gezondheidsrisico's
Dumpingsyndroom: Klachten zoals duizeligheid, zweten, buikkrampen of diarree na het eten, vooral na suikerrijk eten, die kunnen optreden na sommige soorten bariatrische chirurgie. Maagverkleining

E

Eetbuistoornis: Een eetstoornis waarbij iemand regelmatig in korte tijd een heel grote hoeveelheid eten eet, met het gevoel de controle kwijt te zijn, en daarna veel last heeft van schuld of somberheid. Een eetbuistoornis is goed te behandelen. Psychologische hulp
Energiebalans: Het evenwicht tussen de energie die je binnenkrijgt via eten en drinken en de energie die je lichaam verbruikt. Die balans wordt geregeld door de hersenen en beïnvloed door veel factoren. Oorzaken

G

Gastric bypass: Een vorm van bariatrische chirurgie waarbij een klein maagzakje wordt gemaakt dat direct wordt verbonden met de dunne darm, zodat het grootste deel van de maag wordt overgeslagen. Maagverkleining
Gastric sleeve: Een vorm van bariatrische chirurgie waarbij een groot deel van de maag wordt verwijderd, zodat er een smalle, buisvormige maag overblijft. Maagverkleining
Gecombineerde leefstijlinterventie (GLI): Een gestructureerd programma, meestal van enkele maanden of langer, waarin je onder begeleiding van professionals tegelijk werkt aan eten, bewegen, slaap en gedrag. Leefstijlbehandeling
Gewichtsstigma: Het sociaal minder waard achten van mensen vanwege hun gewicht, wat blijkt uit stereotypen, oneerlijke behandeling en discriminatie. Het schaadt de lichamelijke en mentale gezondheid. Gewichtsstigma
Ghreline: Een hormoon dat vooral in de maag wordt aangemaakt en het hongergevoel verhoogt. De hoeveelheid stijgt vaak na afvallen. Erfelijkheid en biologie
GLP-1: Glucagon-like peptide-1, een darmhormoon dat het verzadigingsgevoel versterkt, de maaglediging vertraagt en helpt de bloedsuiker te regelen. Verschillende afslankmedicijnen bootsen dit hormoon na. Afslankmedicijnen

H

HbA1c: Een bloedtest die je gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen twee tot drie maanden laat zien. Wordt gebruikt om diabetes vast te stellen en te volgen. Checklist doktersbezoek

I

Insulineresistentie: Een toestand waarin het lichaam minder goed reageert op insuline, zodat er meer insuline nodig is om de bloedsuiker normaal te houden. Dit kan leiden tot diabetes type 2. Gezondheidsrisico's

K

Klinische obesitas: Een term die een internationale Lancet-commissie heeft voorgesteld voor obesitas die al leidt tot tekenen van verminderde orgaanfunctie of tot beperkingen in dagelijkse activiteiten. Klinische obesitas

L

Leptine: Een hormoon dat door vetweefsel wordt aangemaakt en de hersenen laat weten hoeveel energie er is opgeslagen. Zeldzame erfelijke afwijkingen in leptine veroorzaken al vanaf jonge leeftijd ernstige obesitas. Erfelijkheid en biologie

M

MASLD: Metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease: leververvetting die samenhangt met metabole risicofactoren. Werd vroeger NAFLD genoemd. Gezondheidsrisico's
Mensgerichte taal: Taal die de persoon vóór de aandoening zet, zoals 'iemand die leeft met obesitas' in plaats van 'een obees persoon'. Gewichtsstigma
Metabole adaptatie: De reactie van het lichaam op afvallen: het verbruikt minder energie en geeft meer hongersignalen af, waardoor het moeilijker wordt om op gewicht te blijven. Weer aankomen

O

Obesitas: Een chronische, complexe ziekte waarbij overmatige vetopslag de gezondheid kan schaden. Bij volwassenen wordt meestal gescreend met een BMI van 30 of hoger als grens. Wat is obesitas?
Obesogene omgeving: Een omgeving die gewichtstoename waarschijnlijker maakt, bijvoorbeeld door makkelijk verkrijgbaar, goedkoop en calorierijk eten, grote porties, voortdurende reclame voor eten en weinig noodzaak om te bewegen. Voedselomgeving
Obstructief slaapapneusyndroom (OSAS): Een aandoening waarbij de luchtweg tijdens de slaap steeds weer vernauwt of afsluit, met ademstops, slecht slapen en vermoeidheid overdag als gevolg. Gezondheidsrisico's
Overgewicht: Bij volwassenen een BMI van 25 tot 29,9. Bij kinderen worden in plaats daarvan groeicurves voor leeftijd en geslacht gebruikt. BMI en buikomvang

P

Polycysteus ovariumsyndroom (PCOS): Een veelvoorkomende hormonale aandoening die kan zorgen voor een onregelmatige menstruatie, verminderde vruchtbaarheid en gewichtstoename, en die samenhangt met insulineresistentie. Gezondheidsrisico's
Preklinische obesitas: Een term die een internationale Lancet-commissie heeft voorgesteld voor te veel lichaamsvet dat de gezondheidsrisico's verhoogt, maar nog geen ziekteverschijnselen of beperkingen in het dagelijks leven geeft. Klinische obesitas

S

Semaglutide: Een medicijn dat het hormoon GLP-1 nabootst. Een arts schrijft het voor, als wekelijkse injectie of in sommige landen als dagelijkse tablet, en in veel landen is het goedgekeurd bij obesitas. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn onder meer misselijkheid, en na het stoppen komt het gewicht meestal terug. Afslankmedicijnen

T

Taille-lengteratio: Je buikomvang gedeeld door je lengte. Een ratio van 0,5 of hoger wijst op een verhoogd gezondheidsrisico door buikvet. BMI en buikomvang
Tirzepatide: Een medicijn dat inwerkt op de receptoren van twee darmhormonen, GIP en GLP-1. Een arts schrijft het voor als wekelijkse injectie, en in veel landen is het goedgekeurd bij obesitas. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn onder meer misselijkheid, en na het stoppen komt het gewicht meestal terug. Afslankmedicijnen

U

Ultrabewerkt voedsel: Industrieel gemaakte voedings- en drinkproducten met ingrediënten die je thuis zelden gebruikt bij het koken, zoals toevoegingen, aroma's en gemodificeerd zetmeel. Voedselomgeving

V

Vetweefsel: Het lichaamsweefsel waarin vet wordt opgeslagen. Het slaat energie op en werkt ook als een orgaan dat hormonen en signaalstoffen afgeeft. Wat is obesitas?
Visceraal vet (buikvet): Vet dat diep in de buik rond de organen ligt. Het hangt sterker samen met gezondheidsrisico's dan vet onder de huid, en daarom is je buikomvang belangrijk. BMI en buikomvang
Vooroordelen over gewicht: Negatieve opvattingen en aannames over mensen vanwege hun lichaamsgewicht, bewust of onbewust. Gewichtsstigma

Welke termen zijn veranderd, en waarom?

Medische woorden veranderen naarmate de kennis groeit en patiënten gehoord worden. De tabel toont vier veranderingen die je kunt tegenkomen in brieven, verslagen of het nieuws.

Oudere termen en de termen die nu worden gebruikt
Oudere term	Term die nu wordt gebruikt	Waarom het veranderde
een obees persoon	iemand met obesitas	Zet de persoon voorop en vermindert stigma
NAFLD (niet-alcoholische leververvetting)	MASLD	De Engelse woorden non-alcoholic en fatty voelden voor 61% en 66% van de geraadpleegde deskundigen en patiëntvertegenwoordigers stigmatiserend
maagverkleining (afvaloperatie)	metabole en bariatrische chirurgie	De operaties verbeteren ook aandoeningen zoals diabetes type 2, of brengen ze in remissie
obesitas, alleen beoordeeld op BMI	klinische of preklinische obesitas	De BMI laat niet zien of extra lichaamsvet al schade doet aan organen of het dagelijks leven

Welke getallen hoor je bij de arts?

Vier getallen komen vaak terug: BMI en buikomvang, de taille-lengteratio en HbA1c, een bloedsuikertest. Elk heeft hierboven een eigen uitleg.

Geen enkel getal vertelt het hele verhaal. Je arts bekijkt ze samen met hoe je je voelt en hoe je lichaam werkt.

Waar lees je meer over deze termen?

Begin met wat obesitas is en lees daarna over de oorzaken en de behandelmogelijkheden. Vragen voor je arts staan op de checklist voor het artsbezoek.

Veelgestelde vragen

Waarom gebruiken artsen de BMI als het geen diagnose is?

De BMI is snel, goedkoop en heeft alleen gewicht en lengte nodig, dus hij werkt goed als eerste check. Een internationale Lancet-commissie adviseert extra lichaamsvet te bevestigen met een buikomvangmeting of een lichaamsvetscan, tenzij de BMI boven 40 ligt. Voor een diagnose kijkt de arts ook of lichaamsvet de gezondheid al beïnvloedt.

Waarom heet leververvetting nu MASLD?

Leverspecialisten en patiëntenorganisaties kozen een nieuwe naam omdat de oude beschreef wat de ziekte níet is en woorden gebruikte die veel mensen stigmatiserend vonden. MASLD staat voor metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease, en voor die diagnose is minstens één metabole risicofactor nodig.

Wat is het verschil tussen vooroordelen over gewicht en gewichtsstigma?

Vooroordelen over gewicht zijn de houding: negatieve ideeën over mensen vanwege hun gewicht, vaak onbewust. Gewichtsstigma is wat daaruit volgt, zoals grappen, oneerlijke behandeling of slechtere zorg. Beide schaden de gezondheid.

Wat betekent ultrabewerkt?

Ultrabewerkte voedingsmiddelen zijn fabrieksproducten die vooral bestaan uit stoffen die uit voedsel zijn gehaald, vaak met toevoegingen zoals smaakstoffen, kleurstoffen, zoetstoffen of emulgatoren. Een handige check is de ingrediëntenlijst: staan er dingen op die je thuis in de keuken niet gebruikt, dan is het product waarschijnlijk ultrabewerkt.

Wat betekent metabole en bariatrische chirurgie?

Dat is de huidige naam voor operaties aan de maag of darm om ernstige obesitas te behandelen. Het woord metabool laat zien dat de operatie ook verwante aandoeningen zoals diabetes type 2 kan verbeteren of in remissie kan brengen. Er is altijd levenslange nazorg nodig.

Begrippenlijst obesitas