Kortademig door overgewicht: waarom je buiten adem raakt en hoe afvallen helpt

Kun je kortademig worden door overgewicht? Het korte antwoord

Ja. Veel extra gewicht, vooral rond je middel, verandert hoe je longen en borstkas bewegen. Ademen kost dan meer moeite en je raakt sneller buiten adem als je wandelt, de trap op gaat of boodschappen draagt.

De American Lung Association noemt obesitas als een van de alledaagse redenen waarom ademen zwaar kan voelen, naast flinke inspanning, heel warme of koude lucht en grote hoogte. Hijgen op de trap is dus een gewoon, te verwachten gevolg van een zwaarder lichaam. Het is geen teken van zwakte.

Het goede nieuws is dat deze kortademigheid vaak beter wordt. Als je conditie groeit en je gewicht daalt, kunnen dezelfde trap en dezelfde wandeling in de loop van weken en maanden lichter gaan voelen.

Er is één belangrijke uitzondering. Kortademigheid kan ook uit het hart, de longen, het bloed of angst komen, en sommige van die oorzaken hebben behandeling nodig. Is je ademhaling veranderd, voelt het erger dan je zou verwachten of heb je er andere klachten bij, laat het dan nakijken voordat je aanneemt dat het alleen door je gewicht komt.

Waarom raak je zo snel buiten adem bij wandelen of traplopen?

Je raakt snel buiten adem omdat er een paar dingen tegelijk spelen: je longen hebben minder ruimte, je ademhalingsspieren moeten harder werken en je lichaam heeft meer zuurstof nodig om een zwaarder lijf te bewegen.

Minder ruimte voor de longen

Vet in de buik en rond de borst duwt tegen het middenrif, de koepelvormige spier onder je longen, en maakt de borstwand stijver. Een overzichtsartikel van Dixon en Peters legt uit dat daardoor minder lucht in je longen achterblijft na een gewone uitademing.

Dat longvolume in rust lag tot ongeveer 10% lager bij mensen met overgewicht, 22% bij milde obesitas en 33% bij ernstige obesitas. Met minder lucht in reserve klappen kleine luchtwegen makkelijker dicht en voelt ademen sneller benauwd.

Hetzelfde artikel laat zien dat de longfunctie sterker samenhangt met je buikomvang dan met je BMI. Vet rond het middel telt het zwaarst, nog een reden om naar buikvet te kijken en niet alleen naar de weegschaal.

Meer werk voor elke ademhaling

Omdat borst en buik zwaarder zijn, moeten je ademhalingsspieren bij elke ademteug meer optillen. Onderzoekers naar kortademigheid bij obesitas wijzen op hogere zuurstofkosten van het ademen: een deel van de zuurstof die je binnenkrijgt, gaat alleen al op aan het ademen zelf.

Plat liggen kan dit erger maken, omdat de buik dan nog harder op het middenrif drukt. Veel mensen slapen daarom beter wat rechtop, maar als je ’s nachts rechtop moet zitten om te kunnen ademen, vertel dat dan aan je arts.

Minder conditie en een hart dat hard werkt

Lopen met een zwaarder lichaam kost gewoon meer energie, dus je hart en longen zitten eerder aan hun grens. Heb je een tijd weinig bewogen, dan gebruiken je spieren zuurstof ook minder zuinig, en ga je al bij een laag tempo zwaarder ademen.

Juist dit deel reageert goed op training. Regelmatig wandelen maakt je hart en spieren zuiniger, zodat je bij hetzelfde tempo minder hijgt, nog voordat je gewicht veel verandert.

Gewone kortademigheid bij inspanning of een waarschuwingssignaal?

Sneller en dieper ademen terwijl je wandelt, klimt of iets draagt is normaal, zolang het binnen een paar minuten zakt als je langzamer gaat of rust. Kortademigheid die plotseling opkomt, in rust optreedt of samengaat met andere klachten is niet normaal en vraagt om medische hulp.

De American Lung Association raadt aan om kortademigheid met pijn of druk op de borst, flauwvallen of misselijkheid als een medisch noodgeval te behandelen. Ook duizeligheid, blauw kleuren, moeite met ademen tijdens liggen of slapen, en gezwollen voeten en enkels noemt de organisatie, samen met kortademigheid, als signalen die meteen medische zorg nodig hebben.

Bel meteen 112 als je kortademig bent met pijn, druk of een beklemmend gevoel op de borst, als je lippen of gezicht blauw of grauw worden, als je flauwvalt of bijna flauwvalt, als de benauwdheid plotseling opkomt en niet zakt met rust, of als je geen hele zinnen meer kunt uitspreken.

Heb je astma en helpt je noodpuffer niet, of kun je moeilijk lopen of praten, volg dan je astma-actieplan en bel 112 voor een ambulance.

De American Lung Association zegt ook: neem geen genoegen met kortademigheid zonder te weten waar die vandaan komt. Twijfel je, dan mag je het altijd vragen. Onze checklist voor het doktersbezoek helpt je vragen voor te bereiden, bijvoorbeeld wanneer het begon, wat het uitlokt en wat helpt.

Angst en paniek kunnen ook een gevoel van luchthonger geven, en benauwd zijn kan je op zijn beurt angstig maken. Onze pagina over slaap, stress en mentale gezondheid gaat over die kant; ga er alleen niet van uit dat het angst is voordat een arts het heeft nagekeken.

Obesitas-hypoventilatiesyndroom (OHS): wat het is en wie het krijgt

Bij het obesitas-hypoventilatiesyndroom ademt iemand met obesitas niet diep of vaak genoeg. Er komt dan te weinig zuurstof binnen en er blijft te veel koolzuur in het bloed, niet alleen ’s nachts maar ook als je wakker bent. Het heet ook wel het pickwicksyndroom, naar een slaperig personage uit een roman van Charles Dickens.

De American Thoracic Society (ATS) omschrijft OHS als de combinatie van drie dingen: een BMI van 30 of meer, een ademhalingsprobleem tijdens de slaap en een verhoogd koolzuurgehalte in het bloed overdag, nadat andere oorzaken zijn uitgesloten. Artsen kijken naar een koolzuurspanning van 45 mmHg of meer in een bloedmonster, gemeten als je wakker bent.

Klachten bij OHS

De patiënteninformatie van de ATS noemt overdag slaperigheid, weinig energie, kortademigheid, hoofdpijn en een sombere stemming. ’s Nachts kan er hard, vaak snurken zijn, met ademstops die een partner opmerkt.

Veel van deze klachten lijken op gewone moeheid, en dat is een van de redenen dat OHS vaak gemist wordt. Op den duur kan te weinig zuurstof het hart belasten, dus kortademigheid samen met dikke enkels verdient altijd een controle.

Wie krijgt OHS?

Ernstige obesitas is de belangrijkste risicofactor. Hoe vaak OHS in de hele bevolking voorkomt, is niet bekend, maar onderzoeken vonden het bij zo’n 8% tot 20% van de mensen met obesitas die naar een slaapcentrum werden verwezen voor mogelijke ademhalingsproblemen tijdens de slaap.

OHS doet ertoe, omdat het zonder behandeling de kans vergroot op hartfalen, hoge bloeddruk in de longen, ziekenhuisopnames en vroeg overlijden, volgens de ATS-richtlijn. Het hoopvolle deel: het is te behandelen, en door de behandeling voelen mensen zich vaak veel wakkerder.

Hoe OHS verschilt van obstructieve slaapapneu

Ongeveer 90% van de mensen met OHS heeft ook obstructieve slaapapneu, en zo’n 70% een ernstige vorm, dus de twee gaan vaak samen.

Maar ze zijn niet hetzelfde: bij slaapapneu valt de keel dicht tijdens de slaap, bij OHS blijft het koolzuur ook overdag te hoog. Alles over slaapapneu zelf, zoals snurken, slaaponderzoek, CPAP en hoe afvallen helpt, staat op onze pagina over slaapapneu en afvallen.

Hoe OHS wordt vastgesteld en behandeld

OHS wordt vastgesteld met bloedonderzoek dat je koolzuurgehalte laat zien, samen met een slaaponderzoek dat toont wat je ademhaling ’s nachts doet. De behandeling combineert meestal een beademingsapparaat tijdens de slaap met een plan om op lange termijn af te vallen.

Onderzoeken die je arts kan gebruiken

• Een gewone bloedtest op bicarbonaat. Lijkt de kans op OHS laag tot gemiddeld, dan raadt de ATS aan eerst deze gewone bloedtest te doen: een waarde onder 27 mmol/L maakt OHS heel onwaarschijnlijk.
• Een arteriële bloedgas. Bij een sterk vermoeden van OHS of een verhoogd bicarbonaat wordt een klein beetje bloed uit een slagader afgenomen, meestal bij de pols, om koolzuur en zuurstof te meten.
• Een saturatiemeter op je vinger. Dit knijpertje schat de zuurstof, maar niet het koolzuur, dus het kan OHS niet op zichzelf aantonen.
• Een slaaponderzoek. Dit laat zien of er slaapapneu is en hoe ernstig, en wordt gebruikt om de juiste druk voor de behandeling in te stellen.
• Andere onderzoeken. Een longfoto en longfunctietests kunnen worden gedaan om andere oorzaken van ademproblemen uit te sluiten.

Behandelmogelijkheden

Voor mensen met stabiele OHS raadt de ATS-richtlijn positieve luchtwegdruk (PAP) tijdens de slaap aan. Dat is een apparaat dat via een masker lucht inblaast terwijl je slaapt of een dutje doet.

Er zijn twee hoofdtypen. CPAP geeft één constante druk; niet-invasieve beademing (NIV), meestal met een bilevel-apparaat, geeft meer druk bij het inademen dan bij het uitademen.

Voor de meeste mensen die ook ernstige slaapapneu hebben, raadt de ATS aan met CPAP te beginnen. Voor iemand die na een ademhalingscrisis uit het ziekenhuis komt, raadt de ATS aan met NIV naar huis te gaan tot er verder onderzoek is gedaan.

Volgens de patiënteninformatie van de ATS worden er op dit moment geen medicijnen aanbevolen om OHS zelf te behandelen. Afvallen is de andere grote pijler van de behandeling, en in het volgende deel lees je hoeveel daarvoor nodig is. Je specialist beslist welk apparaat en welke instellingen bij je passen; wij bevelen geen merk of model aan.

Hoeveel helpt afvallen bij OHS? Wat de onderzoeken laten zien

De ATS-richtlijn stelt voor dat mensen met OHS streven naar blijvend 25% tot 30% van hun lichaamsgewicht afvallen, omdat OHS bij die hoeveelheid het vaakst verdwijnt. Voor iemand van 140 kg is dat ongeveer 35 tot 42 kg.

Dat doel klinkt groot, en dat is het ook. Je eigen getallen reken je uit met onze calculator voor afvalpercentage. Het panel noemde dit zelf een voorwaardelijke aanbeveling op basis van bewijs van zeer lage kwaliteit, omdat er maar een handvol kleine onderzoeken bestaat.

De systematische review achter de richtlijn, van Kakazu en collega’s, vond zes onderzoeken met elk 16 tot 63 mensen. Leefstijlprogramma’s met begeleiding, voeding en beweging gaven 6% tot 7% gewichtsverlies. Dat veranderde op zichzelf de OHS niet duidelijk in vergelijking met de gewone zorg.

Bariatrische chirurgie gaf veel meer gewichtsverlies (15% tot ongeveer 65%, afhankelijk van de operatie), minder ernstige slaapapneu, lagere koolzuurwaarden en bij veel mensen het verdwijnen van OHS. Ongeveer een op de vijf mensen had bijwerkingen na de operatie, al waren ernstige bijwerkingen heel zeldzaam.

Wat betekent dit voor jou? Een gezondere leefstijl blijft de basis: je gewicht daalt, je conditie verbetert en het helpt bij bloeddruk, bloedsuiker en stemming. Maar heb je OHS, blijf dan je beademingsapparaat gebruiken terwijl je afvalt, en laat je specialist beslissen wanneer er iets verandert.

Chirurgie en medicijnen zijn opties om met je eigen arts of specialist te bespreken; zie onze pagina’s over bariatrische chirurgie en medicijnen bij obesitas voor neutrale informatie. Of medicatie bij jou past, bespreek je met je arts. Obesity Foundation raadt afslankmedicijnen niet aan en promoot ze niet; wij richten ons op goede voeding, passende beweging en wandelen.

Astma en overgewicht: kan extra gewicht astma veroorzaken of verergeren?

Extra gewicht vergroot de kans dat je astma krijgt en maakt bestaande astma vaak moeilijker onder controle te houden. Afvallen kan astma verbeteren, vooral als je ongeveer 10% van je gewicht verliest.

Kun je astma krijgen door obesitas?

Een meta-analyse van 16 cohortonderzoeken met meer dan een miljoen volwassenen vond dat elke 5 punten hogere BMI samenging met ongeveer 32% meer kans op astma. Elke 10 cm extra buikomvang ging samen met ongeveer 26% meer kans, en 10 kg aankomen met ongeveer 33% meer kans.

Dit laat een verband zien, geen bewijs dat gewicht de enige oorzaak is. Een overzichtsartikel van Peters, Dixon en Forno beschrijft obesitas als zowel een belangrijke risicofactor als iets wat het beloop van astma verandert, waarbij mechanische, ontstekings- en stofwisselingseffecten allemaal een rol spelen.

Sommige mensen met obesitas hebben astma die in de kindertijd begon en met allergie samenhangt. Anderen krijgen het als volwassene, vaak met weinig allergie, en bij hen lijken de klachten meer door het gewicht zelf te komen. In één onderzoek verbeterde een maat voor prikkelbare luchtwegen na afvallen alleen in die tweede groep.

Waarom astma met extra gewicht vaak lastiger onder controle is

Volgens hetzelfde overzicht hebben volwassenen met obesitas en astma vaak meer klachten, vaker aanvallen en een lagere kwaliteit van leven. Hun kans op een ziekenhuisopname voor astma was vier tot zes keer zo hoog als bij slanke volwassenen, en sommige astmamedicijnen werken bij hen minder goed.

De samengedrukte longen die hierboven beschreven staan, kunnen ook piepen en benauwdheid geven die op astma lijken. Daarom is een goede diagnose met longfunctieonderzoek belangrijk, zodat je behandeling krijgt voor het probleem dat je echt hebt.

Wordt astma beter als je afvalt?

Een oudere Cochrane-review vond maar vier kleine onderzoeken en kon geen harde conclusies trekken. Nieuwere reviews zijn duidelijker. Een meta-analyse van 12 gerandomiseerde onderzoeken met 1.052 mensen vond dat afvallen de scores voor astmacontrole en de longfunctie verbeterde.

Een tweede meta-analyse, van zes onderzoeken met 522 volwassenen, vond dat 12 tot 24 weken afvallen de astmacontrole, de kwaliteit van leven en de longfunctie verbeterde. Wie 10% of meer van het gewicht verloor, ging het meest vooruit.

Bij de controle na een jaar was het gezamenlijke voordeel niet meer duidelijk. Dat wijst erop dat het gewicht eraf houden net zo belangrijk is als het verliezen.

Het overzicht van Peters voegt toe dat bij volwassenen minstens 5% gewichtsverlies nodig leek voordat de astmacontrole verbeterde. Voor iemand van 120 kg is 5% gelijk aan 6 kg en 10% aan 12 kg.

Blijf je astmamedicijnen precies gebruiken zoals voorgeschreven terwijl je afvalt, en neem je noodpuffer mee op elke wandeling. Stop of minder nooit zelf met een astmabehandeling; je arts of praktijkondersteuner kan die bijstellen als je ademhaling beter wordt.

Ga je beter ademen als je afvalt? Wat er verandert en hoe snel

Voor veel mensen wel: afvallen en meer bewegen kunnen het dagelijkse ademen makkelijker maken, en sommigen merken het in de eerste maanden al op de trap. Een betere conditie kan al helpen voordat de weegschaal veel laat zien.

In een klein onderzoek van Bernhardt en Babb volgden 29 vrouwen met obesitas een programma van 12 weken met voeding en krachttraining, en verloren gemiddeld ongeveer 7 tot 8 kg. Bij de vrouwen die aan het begin kortademig waren bij inspanning, daalde de score voor benauwdheid duidelijk, van ongeveer 4,7 naar 3,1 op een schaal van 10.

Opvallend was dat die daling niet te verklaren viel door één gemeten verandering, zoals het longvolume of de zuurstofkosten van het ademen. Het programma bestond uit voeding en krachttraining, zonder duurtraining. Omdat het onderzoek klein was, laat het zien wat mogelijk is, niet wat iedereen zal ervaren.

Het overzicht van Dixon en Peters beschrijft hoe afvallen de longvolumes kan vergroten en de luchtstroom kan verbeteren, vooral de reservelucht die je kwijt was.

Ook je slaap kan beter worden als ademproblemen ’s nachts afnemen, en met betere slaap blijf je makkelijker actief. Gebruik je ’s nachts een beademingsapparaat, blijf dat dan doen tot je arts iets anders zegt.

Kies voor rustig, veilig afvallen in plaats van een crashdieet; onze pagina over gezond afvallen per week legt uit wat een verstandig tempo is.

Zo begin je met wandelen als je snel buiten adem raakt

Begin met korte, rustige wandelingen die je kunt herhalen, rust wanneer je dat nodig hebt en bouw op met een minuut of twee tegelijk. Kortademigheid die met rust snel zakt, is meestal geen probleem; je lichaam past zich aan.

Overleg eerst met je arts, zeker als je hart- of longproblemen, OHS, astma of dikke benen hebt. Gebruik daarna deze praktische tips als startpunt:

• Kies een tempo waarbij je kunt praten. Je moet een hele zin kunnen zeggen. Onze praattest legt uit hoe je je inspanning inschat zonder horloge.
• Verdeel je wandelingen. Twee of drie korte wandelingen per dag zijn makkelijker voor je ademhaling dan één lange. Is zelfs vijf minuten veel, dan laat onze gids voor als je maar een paar minuten kunt lopen zien hoe je begint.
• Plan je pauzes. Even op een bankje zitten of tegen een muur leunen hoort bij het plan en is geen mislukking. Ga langzamer voordat je naar adem hapt, niet erna.
• Probeer ademen met getuite lippen. De American Lung Association leert dit aan mensen met longaandoeningen: adem rustig in door je neus en adem langzaam uit door je lippen, alsof je een kaarsje uitblaast, en neem voor het uitademen ongeveer twee keer zo lang. Zo vertraagt je ademhaling en kom je tot rust.
• Doe het rustig aan op heuvels en trappen. Neem één tree tegelijk, pauzeer op een overloop en adem uit tijdens de inspanning.
• Houd je noodpuffer bij je als je astma hebt, en vermijd heel koude lucht of uitlaatgassen als die je klachten uitlokken.

Onze wandelgids vertelt meer over schoenen, schuren en kortademigheid, en onze pagina over cardio thuis aanpassen laat zien hoe je binnen beweegt als buiten wandelen nog te veel is. Bewegen in een warm zwembad, waar het water je lichaam draagt, is ook een optie; zie zwemmen om af te vallen.

Spreekt dansen je meer aan, dan laat onze pagina over dansen om af te vallen zachte manieren zien om te beginnen. Wat je ook kiest, de regel blijft hetzelfde: begin klein, blijf op praattempo en doe er elke week een beetje bij.

Een plan van 8 weken om makkelijker te ademen

Dit plan combineert korte wandelingen, elke week één kleine verandering in je eten en een simpel ademmoment. Overleg eerst met je arts voordat je begint, en pas de minuten aan je eigen lichaam aan: herhaal een week zo vaak als nodig.

Schrijf de uitkomsten van je ademmoment op in een schriftje of app. Zien dat je meer treden haalt of minder vaak hoeft te rusten, is een sterke reden om door te gaan, ook in een week waarin de weegschaal niet beweegt.

Voelt het plan te makkelijk, doe er dan een paar minuten bij of probeer het Start-niveau van onze gratis workouts. Voelt het te zwaar, ga dan een week terug; er is geen prijs voor snelheid. Stop en vraag hulp als je een van de waarschuwingssignalen van hierboven merkt.

Voor het grotere plaatje over wat gewicht met je lichaam doet, lees je over de gezondheidsrisico’s van obesitas of begin je bij wat obesitas is.

Gratis hulp om af te vallen en makkelijker te ademen

Wij helpen mensen afvallen en gezonder worden met goede voeding, passende beweging en wandelen. Alles is gratis en bedoeld als aanvulling op de zorg van je eigen arts, nooit als vervanging.

• Een gratis eetschema: vullende maaltijden waarmee je iets minder eet zonder honger, zodat de kilo’s er in een rustig tempo af gaan. Vraag je gratis eetschema aan.
• Gratis workoutvideo’s: 150 video’s op drie niveaus, te beginnen met rustige Start-sessies op een stoel die je in je eigen ademtempo doet. Krijg de gratis video’s.
• Een gratis videogesprek (in het Engels): loop je eerste stappen door met een vrijwilliger en bereid vragen over je ademhaling voor je arts voor. Plan je gratis videogesprek.
• De gratis Obesity Foundation Club: houd je wandelingen, trappen en workouts bij en zie je vooruitgang groeien. Word lid van de Club.

Onze vrijwilligers zijn geen artsen. Vragen over bloedonderzoek, slaaponderzoek, beademingsapparaten of puffers horen bij je eigen arts, verpleegkundige of specialist.

Buiten adem raken op de trap is een heel gewone reden om iets te willen veranderen. Met korte wandelingen, rustige veranderingen in je eten en de juiste medische controles wordt ademen meestal makkelijker, trap voor trap.